Wat doet stress?

Een beetje stress

Onder stress past je lichaam zich aan: je haalt sneller adem en je wordt alerter en er ontstaat een verhoogde staat van paraatheid. Ook stijgt de spanning in de spieren. De hartslag gaat omhoog en je ademt bijvoorbeeld sneller. Het sympathisch deel van je zenuwstelsel is nu actief. Dit is een hele normale reactie en stamt eigenlijk nog uit de oertijd: het lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten. Daar is veel energie voor nodig en alle reacties in het lichaam zijn erop gericht om deze energie vrij te maken. 

In onze moderne tijd hebben we ook regelmatig met stress te maken: een keer een uurtje overwerken, een belangrijke presentatie of een moeilijk gesprek. Dat is op zich geen probleem, het lichaam kan dat aan en herstelt wel weer. Een beetje stress laat je zelfs beter presteren. 

Na stress heeft het lichaam tijd nodig voor herstel. Je parasympathicus moet nu zijn best gaan doen. Daardoor laadt je accu zich weer op. In de figuur hiernaast laat de groene lijn een normale reactie op stress zien: je komt weer terug op de uitgangswaarde van voor de (mentale) inspanning. 

 

Langdurig onder druk

Het wordt pas vervelend als de stress langer duurt: hoge werkdruk over langere tijd, steeds maar weer werk mee naar huis, een verstoorde arbeidsrelatie, onduidelijkheid over taken of een ingrijpende levensgebeurtenis. Dan is de stress niet meer kortdurend maar houdt langer aan. Je gunt jezelf te weinig rust en je herstelt niet goed meer. Je blijft als het ware langer dan nodig in de stress-stand hangen. De rode lijn in de figuur geeft deze situatie weer. 

 

HET GEVOLG VAN CHRONISCHE STRESS

Bij langdurige stress worden diverse hormonen in het lichaam aangemaakt die er voor zorgen dat allerlei processen in je hersenen en je lichaam veranderen. Een  voorbeeld daarvan is de aanmaak van cortisol. Die zorgt ervoor dat je lichaam extra energie kan vrijmaken om het langer vol te houden. Je lichaam weet je reserve-accu aan te spreken, je leeft als het ware "op krediet". Als je het lichaam hierna voldoende tijd geeft om te herstellen, kan dit een keer geen kwaad. 

Echter als de stress écht chronisch wordt, lijkt het het lichaam zo gewend te raken aan het leveren van extra energie, dat dit als de “normale toestand” ervaren wordt. Je weet niet beter. De cortisol in je lichaam zorgt ervoor dat er, ondanks dat je je moe voelt, toch weer adrenaline en energie worden vrijgemaakt.... je gaat door op wilskracht...  Langdurig een hoog cortisolniveau in je lichaam zorgt ervoor dat je geheugen vermindert. Ook worden processen als het logisch denken, redeneren, afwegen, ordenen, structureren en overzicht bewaren uitgeschakeld en kun je alleen nog maar impulsief reageren. Dat herken je aan "het korte lontje", je emoties niet meer onder controle hebben of ongeduld. 

Dit is de situatie die we een burnout noemen... 

Als je erg lang met een burnout door blijft lopen kan het gebeuren dat je lichaam niet meer in staat is te reageren op inspanningen.... de ontregeling van je lichaam is dan extreem. De oranje lijn in de figuur geeft deze situatie weer. 

Een grafiek van stressresonse, met drie profielen